Logo

लाइभ अपडेट : कोरोना भाइरस

विश्वमा कोरोना भाइरस
मृत्यु
३५२,२२७
संक्रमित
५,६८५,९३८
निको भएका
२,४३०,७८६
नेपालमा कोरोना भाइरस
मृत्यु
संक्रमित
१,०४२
निको भएका
१८७

बाछिटा



जिन्दगीभर एउटा पनि यस्तो घर बनाउन सकिएन
चाहेर पनि भित्तालाई बाछिटाबाट बचाउन सकिएन !

जसरी घरका भित्ताहरु जोगिँदैनन् बाछिटाहरुबाट, जसरी बगैंचाका फूलहरु रहदैनन् अछुतो भँवराहरुको चुम्बनबाट ठीक त्यस्तै राजनीति र प्रशासन पनि रहँदैनन् अलग आलोचनाबाट । होलान् बगैैंचाभित्रै भँवराद्वारा नचुमिएका एकाध फूलहरु होलान् । पानीभित्रै भए पनि पानीले डुबाउन नसकेका केही थान सामुद्रिक पहाडहरु । तर, त्यसो भन्दैमा यिनीहरुको स्वच्छता माथि प्रश्न उठेको छैन भन्न सकिन्न ।

जसरी वायुमा मिसिएकै हुन्छन् केही थान धुलोका कणहरू, जसरी पानीमा मिसिएकै हुन्छ माटोको रङ्ग, जसरी हाम्रो खाद्यान्नमा मिसिएकै हुन्छ केही लिटर पसिनाको गन्ध ठीक त्यस्तै राजनीति र प्रशासनको समष्टि संरचनामा पनि मिसिन आइपुग्छ संगठित अपराधको एउटा डोरी । तर, मिसावट छ भन्दैमा सकिँदैन पानी नपिई बस्न, सकिँदैन बन्द गर्न स्वास फेर्ने काम, न सकिन्छ खाद्यान्नलाई भुँडी नामक झ्यालखानाभित्र नकोची बस्न ! ठीक त्यस्तै हुन् राजनीति र प्रशासन पनि । अत्यावश्यक खराबी ।

विश्वव्यापीकरणले विश्वलाई नै ग्रामको रुपमा परिवर्तन गरिदियो । नागरिक भावनालाई एक आपसमा अन्तरसम्बन्धित गराइदियो । ल्याइदियो सामाजिक र साँस्कृतिक परिचालन । अब कुनै देशको कुनै कुनाको प्रविधि अर्को देशको कुनै कुनासम्म सहजै पुग्न सक्छ– प्रविधि हस्तान्तरणले । तर मन ?

राज्यको उत्पत्तिपश्चात् नाइल नदीले कति करोड घनमिल पानी बगायो होला ? ह्वाङ्गहो नदीले कति मात्रामा वालुवा बोकी सक्यो होला ? अरुण नदीले कतिवटा भ्रमर छिद्र पार गर्यो होला ? कर्णालीले कतिवटा खेतका गरामा सिञ्चाई गर्यो होला ? कति बने होलान् अन्ध गल्छिहरू, कति भेटिए होेलान् बयलजुरे तालहरू, कति पग्लिए होलान् हिमशिलाहरू त, कति बगे हुनन् हिमोढहरू । सजिलै त राज्यहरू हालको अवस्थामा के पो पुगे होलान् ! विश्वव्यापीकरणले आफ्ना पाइला यो पृथ्वीमा एकैपल्ट त कसरी राख्यो होला र ?

विश्वव्यापीकरणले विश्वलाई नै ग्रामको रुपमा परिवर्तन गरिदियो । नागरिक भावनालाई एक आपसमा अन्तरसम्बन्धित गराइदियो । ल्याइदियो सामाजिक र साँस्कृतिक परिचालन । अब कुनै देशको कुनै कुनाको प्रविधि अर्को देशको कुनै कुनासम्म सहजै पुग्न सक्छ– प्रविधि हस्तान्तरणले । तर मन ?

विकासका हरेक गतिविधिले विश्वलाई हत्केलामा सीमित गरिदियो । हाम्रा पूर्वजहरु हातमा परिश्रमले फलाएका ठेला, खल्तीमा पसिनाको सुगन्ध अनि छातीमा परिवार, समाज र देश बोकेर उभिन्थे; हामी हत्केलामा विश्व बोकेर निहुरिएका छौँ ।
न्यूटनको चालसम्बन्धी तेस्रो नियम हो सायद । ‘‘हरेक क्रियामा बराबर तर विपरीत प्रतिक्रिया हुन्छ” भन्छन् । विकासमा पनि यो कुरो लागू हुँदो हो ।

भविष्यको आँकलन नगरी गरिने कार्यले गतिलो प्रतिफल कहाँ दिन्छन् र ? हुन त प्रेमको अन्तिम बिन्दु बिहे होइन । प्रेम त अनन्त छ । यसको न आदि छ न अन्त नै छ ।

ठ्याक्कै एक बजेको छ । दिउँसोको हैन, रातीको । यतिबेला मेरो दिमागमा के छ, के छैन ? म आफैैं अनभिज्ञ छु । विश्वभर कोरानाको कहर छ, डर छ । कोठाभित्र हुलिएको बाह्र दिन भइसकेछ । कोठाभित्र छरपष्ट फ्याँकिएका मेरा लुगाहरु छन् । छेवैमा कुचो पनि छ । खाटको सिरानीदेखि सुरु भएर कोठाभरी जसो फैलिएर असरल्ल पल्टेका छन्– किताबहरु । मलाई किताब छुन मन लाग्दैन । मानौँ यिनीहरु नै कोरोना संक्रमित हुन् । सुर लागे प्लाष्टिकमा बेरेर जलाइदिने छु । ता कि अरु किताबलाई नसरोस् यस्तो नरसंहारी रोग, भाइरस ।

दिमागमा शून्यता छ । कुनै बेला हुँदा हुन् याद– विश्व घटनाहरु, छन्दका नियम, बहरका गजल, शक्ति पृथक्करणको सिद्धान्त, त्यसैको आलोचना ( मान्छेहरु कति असन्तुष्ट ? कति प्रतिस्पर्धी ? कति जाँगरिला ? के के सिद्धान्त प्रतिपादन गरिदिने; अर्का झन जाँगरिला आलोचना गरेर बस्दिने !

एक म छु बिना जाँगरको, हेर्नुस् न आज त सुत्न पनि जाँगर चलाइनँ । हुँदा हुन् याद– नेपालको भूगोल, विश्वका विविध आर्थिक गतिविधिहरु, प्रथम विश्वयुद्ध, राष्ट्रसंघ, यूएनओ लगाएत अरु थुप्रै थुप्रै कुराहरु । अँ कसैको अनुहार पनि हुँदो हो याद । तर कसैेले भने जस्तै समय परिवर्तनशील रहेछ, जस्तो हिजो म तिम्रै हुँ भन्नेहरु आज कहाँ छन् पत्तो छैन; जस्तो हिजोसम्म धुँवा छोड्दै दौडिने गाडीहरु आज कहाँ चल्छन् ? पत्तो छैन । दिमागमा शून्यता छ । अँ, मलाई डिजेलको गन्ध औधी मनपर्छ । तारिणी प्रसाद कोइरालाको सर्पदंश सम्झिन्छु । त्यसभित्रको कपाल सुँघ्न मन पराउने पात्र सम्झिन्छुु । डिजेलको मामिलामा म त्यस्तै हूँ, त्यै हुँ । डिजल डिपो अगाडि गएर लाग्छ– दिनभर डिजल सुँघेर बसूँ । तर, सोंचेका सबै कुराहरु गर्न नसकिँदो रहेछ । केही डरले, केही बाध्यताले त केही जिम्मेवारीको बोध हुने बित्तिकै बुलेट ट्रेनको स्पीडमा दिमागबाट दौडिएर भाग्ने रहेछन् । कतिपय कुराहरु चहाँदा चहाँदै पनि गर्न नसकिने तर कतिपय भने गर्दिनँ भन्दा भन्दै पनि गर्नुपर्ने । जस्तो हामी छुटे पश्चात पनि म बाँचिरहनु !

नतिजाको समीक्षा कम्तीमा एकबार गर्नुपथ्र्यो
दाउराले आगोको छेउ बस्नूपूर्व विचार गर्नुपर्थ्यो !

भविष्यको आँकलन नगरी गरिने कार्यले गतिलो प्रतिफल कहाँ दिन्छन् र ? हुन त प्रेमको अन्तिम बिन्दु बिहे होइन । प्रेम त अनन्त छ । यसको न आदि छ न अन्त नै छ । म गतिला कुुरा खासै लेख्न जान्दिनँ तर पनि भर्खर मेरो दिमागको बाटो भएर एउटा आफ्नै शेर ओहोर दोहोर गरिरहेछ :

सधैँ छुट्नु फाट्नु नराम्रो हुँदैन
लुगा फाटे चल्छ सियोको गुजारा !

यो धरतीमा मान्छे भएर बाँँच्न पनि कति गाह्रो है ? आफैैैले सबै भएर सोंचिदिनुपर्ने; आफ्ना बारेमा अरुको धारणा आफू स्वयमले अरु बनेर आफैंलाई सुनाउनुपर्ने, त्यसै अनुकुल आफ्ना योजना फेर्नुपर्ने, उनीहरुका विचारसित आफ्ना योजनाहरुको तादाम्यता मिलाउनुपर्ने । विलकुल दाताको चहाना अनुसार देशका योजना फेरिए जस्तो, संशोधन गरिएजस्तो । म पनि देश जत्तिकै निरीह रहेछु ।

यतिबेला म ”कुकुर बन्न पाएको भए…….!‘‘ सोंचिरहेछु । न यसरी कोठाभित्र गुम्सिनुपर्ने, न विहान–बेलुका पकाउनुपर्ने, न मिष्ठान्न भोजन खोजी खोजी खानुपर्ने, न प्रतिस्पर्धा न त पढ्नु नै पथ्र्यो ! न कुनै कुकुर सहसचिव हुन्थ्यो ; न घरका मान्छेहरु ‘‘ फलानो कुकुर त सहसचिव भयो रे” भन्दै सुनाउँथे । बढी सुनाए त्यही – “मैले त आज मोटो भैंसीको छालै सहितको हाड चुस्न पाएँ” सुनाउँदा हुन् वा, “फलानोले त दिनहुँ खसीको हाड खान पाउँछ“ सुनाउँदा हुन् । यत्ति त हो । म खोल्साको गुहु खाएरै आफ्नो जिन्दगी चलाइदिन्थेँ । गुहु खाए पनि गुहु खाएर आएँ भन्न सकिने । वाह ! ( मान्छेको जिन्दगी बर्बाद पारेको शब्द– वाह ! वाहवाहीको आशामा त रहेछ बाँच्नु पनि । नत्र किन सबैलाई कक्षामा प्रथम हुनु परेको ? नत्र किन परीक्षामा आलु खाए बेइज्जत हुन्छ भनेर घुँडा धसेर पढ्नु परेको ?)

जिन्दगी त कुकरको पो मजाको । न परीक्षा, न पढाइ, न प्रेमिकाको तनाव, न बिहेको किचकिच । वाह ! फेरि वाह भनेछु । मेरो संगत गरेकाले बुझ्छन् यो मेरो थेगो झैँ हो । वास्तवमा उहिले गजल सुन्न जाँदा जस्तोसुकै शेर भएपनि वाह ! त भन्नैपर्छ, त्यत्ति नगरे गजलकारहरु सँगको मेरो सम्बन्धले सगरमाथा चुम्न नसक्ला भनेर लगाएको बानी हो मेरो हर कुरामा– वाह ! भन्ने ।

बत्ती गयो ! एकैछिनमा आयो पनि । अहिले, उहिले जस्तो लोडसेडिङ्ग छैन । “खाली दिमाग सैतानको घर” भन्छन् । मेरो दिमाग यतिबेला भूतघर भएको छ । भूत्याहा विचारहरु मैले सिकेका ज्ञानको टाउको छिनाएर, हातमा तिनै टाउका बोकेर ओहोर दोहोुर गरिरहेका छन् । आजसम्मन् मैले उपन्यास पढेँ, कथा पढेँ हूँला; गजल पढेँ, कविता पढेँ हूँला; पत्रिका पढेँ, यौन कथा पढेँ हूँला; सामान्य ज्ञान पढेँ, संविधान पढेँ हुँला । तर, यी सबैमा सबै भन्दा श्रेष्ठ टाउको यौन कथाकै हुँदो रहेछ । कसैले सकेनन् त्यसको टाउको छुट्टयाउन । बसेको छ दिमागको एक कुनाको एक कोठमा । बिलकुल म जस्तै भित्रबाट चुकुल लगाएर । म पृथ्वीको आकार झल्याँस्स सम्झिन्छु, झण्डै झण्डै मेरै टाउको जस्तो लाग्छ । फरक यत्ति हो पृथ्वी घुम्छ; मेरो टाउको घुम्दैन । पृथ्वीमा कोरोना छ; मेरो टाउकोमा छैन । कि वा छ ? नत्र किन लकडाउनको पालना गरिरहेको त्यसले भित्रबाट चुकुल लगाएर ?

चोकको कफी शपमा जान नपाएको पनि आज बाह्र दिन भइसक्यो । कफी पिउनभन्दा पनि म त्यहाँ उसको नजर पिउन जान्छु । ऊ– नाम थाहा छैन, उमेर थाहा छैन । मलाई सिर्फ उसका नजरको ठेगाना थाहा छ– मेरो दिल !
ऊ सधैं मेरो कार्यालयको बाटो भएर खै कता हो गई रहन्छे । यस अवधिमा मैले कैयन पटक उसका नजरहरुलाई उनीहरुको ठेगाना बताइदिइसकेँ । उसलाई देख्न नपाएको पनि बाह्र दिन भइसकेछ त ! उफ !

“ आ….. पढ्नु छैन, खुब केटी सम्झिने भएको !” मनको अर्को कुनाबाट कसैले चिच्याएर मलाई सुनाउन खोज्दैछ ।

म ढु्लमुले स्वभावको छु । ठोस निर्णय लिन नसक्ने । घरी फेसबूक अनइन्स्टल गर्छु, घरी इन्स्टल गर्छु, घरी एक्टिभ गर्छु, घरी डिएक्टिभ गरिदिन्छु । कर्कलाको पानी जस्तै । सायद माया गर्ने मान्छेहरु पनि यही कारणले मलाई छोडेर जान्छन् । म आफैंभित्रको द्वन्द्व शान्त पार्न सक्दिनँ ।

आजै मात्र हो मैले द्वन्द्व, यसको परिभाषा र त्यसको व्यवस्थापनको तरिका पढेको । तर, अहिले म स्वयम् आफैंभित्रको द्वन्द्वले पिल्सिएको छु । विरोधाभासको बीचमा छु । ज्ञान मात्रै सबै कुराको समाधान ह्वैन रहेछ । सबैभन्दा ठूलो त सीप रहेछ । भोलि कुनै दुई द्वन्द्वरत पक्षहरु मेरो टेबलमा आए भने म कसरी मध्यस्थता गरुँला ? के काम यो मेरो अर्थहीन पढाइको ?

खैर, अचेल मेरो मन, तन, दिमाग केहि पनि स्थिर छैन । कोठाभित्रै छु र पनि कोठाकै चार कुना ओहोरदोहोर नगरी बस्न सक्दिनँ, चित्त बुझ्दैन । चलमलाई रहेको हुन्छु । यो लेख पनि कताबाट सुरु भएर कता पुग्यो होला !

यो सबै अस्थिरताको उपज हो । सगरमाथाबाट सागर पुग्छु भनेर हिंडेका सबै नदी सागर सम्म पुगेका छैनन् । केही विलय भएका छन्, केही बग्दा बग्दै सुकेका छन् । एकाध अलमलिएका छन् । कहिलेकाहिँ अलमलिनु पनि रोमाञ्चक हुन्छ । बडो रोमाञ्चक ! जस्तो नअलमलिएको भए एउटा सुगा रात परुञ्जेल जंगलभित्र, कुन चाहिँ शिकारीले आफ्नो पिँजडा भित्र हुलिसक्थ्यो; नअलमलिएको भए शीतको थोपा कसरी देख्न पाउँथ्यो सूर्योदयको पहिलो पहेँलो किरण ? नअलमलिएको भए यो लेख कसरी यहाँसम्म पुग्थ्यो ? अलमलिँदा अलमलिँदै यहाँसम्म पुगियो । हेर्नुस् त राजनीति र प्रशासनका बाछिटा ओकल्छु भनेको कहाँ पुगिएछ ! हुन त मानिसको बौद्धिक स्तर जहाँसम्मको छ त्यहीँसम्मको विचार पोख्ने, लेख्ने त हो ।

भन्न खोजेको कुरो चाहिँ यत्ति हो– राजनीति रेलको इन्जिन हो भने प्रशासन त्यसैको डिब्बा । इन्जिन जता जता जान्छ डिब्बा पनि उतैउतै जान्छ भनेर विद्धत् वर्गहरुलाई बताइराख्नु पर्ने कुरा होइन । भनें नि न्यूटनको चाल सम्बन्धी तेस्रो नियम । राम्रो पनि, नराम्रो पनि । आवश्यक पनि, अनावश्यक पनि ।

तर, मेरो यो बुझाइमा पूर्ण सत्यता छ म भन्न सक्दिनँ । अघि नै भनिसकेँ म ठोस निर्णय गर्न सक्दिनँ । यो विचार व्यक्त गर्दा पनि म असत्य हुन सक्छु । वा आंशिक रुपमा सत्य नै हूँला । त्यसले कुनै फरक पार्दैन । वा म पूर्णतया गलत हूँला । वा सत्य र असत्यको बीचमा अलमलिएको हूँला । वा म कतै अल्झिएको हुन सक्छु ।

मेरो ठ्याक्कै अगाडि ल्याप्टप छ । “कहिले तिम्रो पछ्यौरीमा अल्झेँ…………………..” गीत बजिरहेको छ । आँखा संगीतमा लठ्ठ छन् । घडीले चार बजाइसकेको छ । कुहिरोलाई चिरेर घामको किरण कुहिरोको साम्राज्य भित्र पसेझैँ निद्राको साम्राज्य तिर विचार आइरहेछ– शुभ रात्रि भनेर निदाऊँ कि वा शुभ विहानी भनेर चिया पिउँ ?

लेखकबाट थप !

डियर हजुर !

पसिनाको चिया

सरकारी सेवामा आबद्ध कवि/लेखक दाहाल सल्लेरी खबरका नियमित स्तम्भकार हुन् ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्