Logo

लाइभ अपडेट : कोरोना भाइरस

विश्वमा कोरोना भाइरस
मृत्यु
८२,४२१
संक्रमित
१४,३६,८४१
निको भएका
३,०३,७२८
नेपालमा कोरोना भाइरस
संक्रमित
निको भएका

एक्काइस उपन्यास



एक्काइस उपन्यास

फेसबुकका लम्बे स्टाटस हेर्दै बान्ता होला जस्तो हुन्छ… समसामयिक मसलाको लफडादायक स्टाटसमा भिड्ने जाँगर नि चल्दैन…?! बुझ्नुस् तपाईँको समय बहुआयामिक व्यस्ततामा छ ।

जति नै व्यस्त भए पनि सामाजिक सञ्जालबाट अलग्गिने ‘शुद्ध महात्मा’ कम छन् । यो समय सान्दर्भिक पनि छैन । यस लतको ‘साथीसङ्गी’ जस्ता सकारात्मक पाटाहरू त छ नै, ‘फास्टफुड ज्ञान’ जस्ता भयङ्कर पाटो पनि छ । ‘फास्टफुड ज्ञान’को पोईजनले दिमाग ध्वस्त बनाउँछ । यसैले पढ्नको लागि थोरै समय इन्टरनेट र धेरै समय पुस्तकलाई दिनु उत्तम रहेको विभिन्न वैज्ञानिक अध्ययनको दाबी छ । अझ सृजनशिल दिमाग-विकासको लागि त यो अपरिहार्य नै छ ।

एउटा महत्त्वपूर्ण लिङ्क क्लिक गर्‍यो खुलेन भने १० सेकेन्डमा मस्तिष्क अन्तै मोडिने समय हो यो । यस्तो अस्थिरता पुस्तक पढ्दा काम छैन । पुस्तकको सङ्गतले तपाईँलाई स्थिर बनाउँछ । अनेक छिपछिपे ज्ञानको कस्मेटिक अनुहार भत्काएर प्राकृतिक हुन चाहनु हुन्छ भने पुस्तक नपढी हुँदैन । धेरै विद्धान यस्तै मत राख्छन् । आफै लेख्नु हुन्छ भने त झन् तपाईँको टाउकोभरि “पठनको राष्ट्रिय गान” नघन्काई सुखै छैन ।

पठनको प्रारम्भिक भोकमा तपाईँ जे पनि पढ्नु हुन्छ । यो पठन कुनै ट्राफिक सडकमा उभिँदैमा रोकिनेवाला पनि हुँदैन । त्यसपछिको चरणको लागि तपाईँ आफै अस्तव्यस्त पठनलाई सुधार्नुहुन्छ । यो आवश्यक पनि छ । यसकै पूर्तिको लागि हाम्रा पत्रपत्रिकाले “दशैं-तिहार बिदा” को लागि भनेर राम्रा पुस्तकहरू सिफारिस गर्छन् । दशैं-तिहार बिदा त टीका लगाएरै सकिन्छ । तर पढ्न यस्तो “दशैं-तिहार बिदा” निकालिरहनु पर्छ । जब दशैं-तिहार बिदा निकाल्नु हुन्छ र पढ्नु हुन्छ । तपाईँको दिमागमा वर्षैभरि दशैं-तिहारको उमङ्ग चलिरहन्छ । गतिलो किताब पढ्न पाइएन भने चैँ त्यो उमङ्ग ‘समय हत्याकाण्ड’ हुन्छ ।

म यस लिखोटमा “पछिल्लो समय पढेर” आफूलाई गतिलो लागेका पुस्तक सिफारिस गर्नेछु । बजारमा आएका सबै पढेको छु भन्ने मेरो दाबी हैन । यहाँ उल्लेख गरेको उपन्यास पढ्दा मन परेका हुन्; उत्कृष्ट भन्ने मेरो दाबी नि छैन । आख्यान , गैरआख्यान र काव्य तीनटैको पठन रुचिकर लागेता पनि यहाँ चाहिँ आख्यान मात्र समेटेको छु । समेट्दा विषयको विविधता छ नै शैली-शिल्प पनि विविध छ । आशा छ यी उपन्यास तपाईँको वर्षलाई ‘गतिलो’ बनाउन फलदायी हुनेछ ।

१. कर्नाली ब्लुज- बुद्धिसागर

{ पिता र पुत्रको सम्बन्धमा लेखिएको सुन्दर उपन्यास । बुढेसकालमा जन्मिएको छोराप्रति पिताको स्नेह, त्याग र परिवार चलाउन झेलेको दु:ख  सुन्दरसँग अभिव्यक्त छ उपन्यासमा । अन्तिमसम्म पढ्दा पाठकको आँखामा आफ्नो पिताप्रतिको श्रद्धा छचल्किन्छ । }

२. फिरफिरे- बुद्धिसागर

{ कर्नाली ब्लुजकै दोस्रो भाग भन्न सकिन्छ । तर यसले चाहिँ ‘आमा र बाल्यकाल’को स्मृति भन्छ । स-साना कुराको भव्य वर्णनको स्वाद यसमा पाइन्छ । }

३. अर्की आइमाई- निलम कार्की ‘निहारिका’

{ पुरुषप्रधान समाज र आधुनिक समयमा महिलाको स्थान कस्तो छ ? भनेर बुझ्न यो बलियो उपन्यास छ । यो उपन्यासप्रति कतिपयको धारणा छ ‘नाम मन नपरेर’ पढिन भन्ने । नाम सुधार गर्ने सकिने ठाउँ रहेछ पनि । पढ्नु भयो भने स्पष्ट हुन्छ, नामको अर्थ पूर्णता पनि छ भनेर । }

४. योगमाया- निलम कार्की ‘निहारिका’

{ ऐतिहासिक योद्धा योगमाया र उनको कालखण्डलाई न्याय गरेको उपन्यास । भाषाशैली काव्यात्मक छैन तर निरस पनि छैन । यो उपन्यास पढिसक्दा ‘सहानुभूति’को लागि राखिएको महिला विभूतिलाई “रिप्लेस” गरेर योगमाया राख्दा ठिक हुने तर्क ममा जागेको थियो । }

५.एक सर्को माया- जि.एस. पोैडेल

{ संवेदनासँग जोडिएको कथाहरूको ह्यालुसिनेशनल उपन्यास । उपन्यास शुरु गर्नु त भयो तर कृष्ण धारावासीको भूमिका पढ्नु भएन भने अन्तिममा पुग्दा तपाईँ भुलभुलैयामा फस्नु हुनेछ । लेखकको पहिलो उपन्यास हो तर खारिएको लेखनको मिठो स्वाद पाइन्छ । }

६. हजार माइलको बाटो- नारायण ढकाल

{ नारायण ढकालले लेखेको ‘बृषभ वध’ देवेन्द्र नामको पात्रको उपद्रवबाट शुरु भएर पञ्चायतकालिन समाज व्यवस्थाको चित्रण गर्छ । “हजार माइलको बाटो”मा चाहिँ उनले पञ्चायतको पतन, जनमत सङ्ग्रह, प्रथम जनआन्दोलन हुँदै माओवादी जनयुद्ध जस्ता राजनैतिक घटनाक्रमको पृष्ठभूमिमा कथा उनेका छन् । पात्र चित्रणमा कहिकतै असावधानी भएको महसुस हुन्छ । तर नारायण ढकाललाई पढ्ने राजनैतिक आख्यानको लागि हो । त्यसमा उनी सफल छन् । ३८४ पेजको यो उपन्यासले २८४ पेजसम्म घटनाको सामाजिक वर्णन गर्छ भने त्यसपछि Fantasy शैलीमा कथा भन्छ । }

७. लिखे- शरद पौडेल

{ दलितको ईस्युमा लेखेको सामाजिक यथार्थवादमा आधारित उपन्यास हो यो । ‘लिखे’ नामको दलित पात्रको गाउँको उपल्लो जातले गरेको बहुआयामिक शोषकको कथा यसले भन्छ । पात्र गाउँबाट भारत भासिन्छ । भारत भासिने नेपालीको भोगाईको कथा पनि छ यसमा । त्यो ११-१२ वर्षे बच्चोले त्यहाँ गएर गर्नु परेको दु:खको कथाले तपाईँको शरीरभरि काँडाघारी खडा हुन्छ । यसका कतिपय छुटेको पाटोलाई समेटेर ‘तपन’ उपन्यास पनि लेखेका छन् । यसले लिखे भारतबाट नेपाल फर्केपछिको कथा भन्छ । पात्रहरू पृष्ठभूमिबाट निर्देशित हुन्छन् । तपनको कथा चाहिँ माओवादी जनयुद्धको पृष्ठभूमिमा छ । यसमा प्रयोग भएको पश्चिम नेपालको भाषाशैली फरक स्वादको लागि पर्याप्त छ । }

८. स्खलन- आहुति

{ क्रान्तिको पतन र पूँजीवादले ल्याएको नैतिक क्षयीकरणको कथा भन्छ यस उपन्यासले । पातलो साइजको यो उपन्यास निकै बलियो छ । यसको कथावाचन प्रथम पुरूष-शैलीमा छ । यसैले लामो आत्मलाप जस्तो छ । }

९. मैदारो- भूपिन

{ उपन्यासको प्रमुख पात्र नदीन । जो दलित समुदाय अन्तर्गतको सार्की परिवारबाट हुन्छ । प्रमुख पात्रले भोगेको विभेद समाजको उल्टो चिन्तनको उपज हो भन्ने तर्क उपन्यासमा छ । काव्यात्मक छ- उपन्यास । यसमा स-साना तर सुन्दर प्रयोगहरू देख्न सक्नु हुन्छ । उपन्यासमा पेन्टिङको प्रयोग गज्जब छ । }

१०. फातसुङ्ग- छुदेन कामिवो

{ माटोको सरल , सुन्दर अनि मर्मस्पर्शी कथा । पुस्तकको कभरमा फाइन प्रिन्टले लेखेको छ-“ठेट दार्जिलिङे लवजमा लेखिएको फातसुङ जातीय पहिचानका लागि गरिएको आन्दोलन चियाउने एउटा सुन्दर आँखीझ्याल हो ।” }

११. परिभाषित आँखाहरू- पारिजात

{ शिरीषको फूल विसङ्गतवाद प्रयोगको लागि आज पनि उति नै महत्त्वको साथ पढिन्छ । सामाजिक यथार्थवादमा आधारित ‘परिभाषित आँखाहरू’ उहाँकै सशक्त उपन्यास हो । अनाथ केटी बिजुलीलाई विनोद यादव नामको पात्रले छोरीको नाता दिएर बिज्जु यादव बनाउँछ । पछि त्यो सम्बन्ध कति भयावह हुन्छ ? त्यसको चित्र उतार्छ उपन्यासले । जम्माजम्मी ४ पात्र प्रमुख छन् । त्यसमा राजन सर र विनोद यादव दुई पुरुष पात्रको फरक चित्र छ । उपन्यास पढिसक्दा यसका पात्रहरूले तपाईँलाई खिचिरहन्छन् । यो नै हो उपन्यासको सबल पाटो हो । }

१२. ताप- शारदा शर्मा

{ अध्यात्मसँग धेरै आयामबाट निकट छ । बौद्ध धर्म र गुम्बा जीवन तथा ध्यान-विपश्यनाको गहिरो चर्चा पाइन्छ । म पात्रको जीवनको आरोह , अवरोह र निजत्वले उपन्यासलाई यादगार बनाएको छ । }

१३. छाप्रो नं. ५५- रमेश दियाली

{ केही समय अघि पढेको थिए डा. तारालाल श्रेष्ठको उपन्यास ‘सपनाको समाधि’ । पढिसक्दा भुटानी शरणार्थीको कथाव्यथाले भावुक भएको थिए । भुटानी शरणार्थीकै विषयमा लेखिएको छाप्रो नं. ५५ ले पनि छोयो । घटनाहरूको सुन्दर वर्णन र कथावाचन शैली सरल र सानदार छ यस उपन्यासको । नेपालीभाषी भुटानी जो पछि भुटानी शरणार्थी भएको कथाव्यथा बुझ्न सपनाको समाधि पछि लेखिएको उपन्यास सायद यही हो । }

१४. कम्प- शारदा शर्मा

{ शारदा शर्माको उपन्यासको मूल विशेषता के भनेँ पात्रको चित्रण प्राकृतिक हुन्छ । ‘कम्प’को १०० पेजसम्ममा प्रवाह काव्यीक त छ नै यसको प्रमुख पात्र चित्रांगदा र उसको पति राजबाबुको कथाले आँखा रसाउँछ । यो उपन्यास मृत्युपश्चात्को घटनालाई स्वरै काल्पनिक र कल्पनिकताले उनेर तयार पारिएको छ । यसले इसाई र इस्लाम धर्मको अधर्म त उजागर गर्छ नै । हिन्दु धर्मको गरुड पुराणको समय सान्दर्भिकता र असमानताप्रति तिखो असहमति समेत व्यक्त गर्छ। }

१५. मयुर टाईम्स- नारायण वाग्ले

{ ‘पल्पसा क्याफे’को लेखकको ट्याग सहित आएको यो उपन्यासमा नारायण वाग्लेले उपन्यासमा प्रयोग गर्ने “टेस्टि” संवादको सुन्दर प्रयोग गर्नु भएको छ । कति सुन्दर भने पढेपछि सक्न ‘आइतबार’ कुर्नु पर्दैन । उपन्यासमा प्राविधिक त्रुटि त छ तर मदन पुरस्कार प्राप्त लेखकको दोस्रो कृति कस्तो रहेछ ? बुझ्न पढ्दा ठिक होला । }

१६. आज रमिता छ- ईन्द्र बहादुर राई

{ भारतीय नेपाली भाषी One Of The Legend साहित्यकार ईबराको कथाहरू पढेता पनि उपन्यास चाहिँ भर्खरै पढिसकेको हुँ । कति दुखद ! पहिलो पटक यो बुक ‘प्लस टु’को अन्तिम ईयरमा पढ्न खोजेको थिए । सिलसिलाबद्ध घटनाको क्रमभंग व्याख्याले उ बेला मरे बुझिन । नबुझेरै पनि पढ्थे उबेला । यो पाली बुझ्नै भनेर पढेँ । “आज रमिता छ” 3D छ । किनभने यसको सामान्य पात्र पनि असामान्य “लम्बाइ/चौडाइ/उचाइ”को कुरा गर्छन् । यसैले पज गरेर पढ्नु पर्ने बाध्यता सृजना गर्छ । पज गर्दा कथाहरू ठाउँ/बेठाउँमा गुजुल्टा पर्छन् । यो मज्जाकै कुरा हैन त !

१७. उलार- नयनराज पाण्डे

{ करिब २५ वर्ष अघि लेखिएको यो उपन्यासमा बादी समुदायलाई जसरी चित्रण गरिएको छ; विवेक ओझाको ‘ऐलानी’, सरस्वती प्रतीक्षाको ‘नथिया’ले पनि गर्छ । यो लघु-उपन्यासको थप विशेषता के भने यसबाट मधेसको “आईसोलेटेड” मानिसको जीवन नियाल्न सकिन्छ । }

१८. शिरीषको फुल- पारिजात

{ पातलो आकारको यो उपन्यासको भूमिकामा शङ्कर लामिछाने भन्छन्-“मेरो युगको अन्तिम लेखिका र प्रथम कवि पारिजात” । निकै सुन्दर अनि सशक्त उपन्यास भएकैले भनेका हुन् । पातलो साइज हुनु र काव्यीक अभिव्यक्ति पाइनु सबैभन्दा सुन्दर पाटो हो यसको । सुयोगवीर नामक पात्रले सकमबरीलाई चाहन्छ । उसको चाहानाको अभिव्यक्तिले “बरी” रोगाउँदै मर्छे । “शिरीषको फुल”को कथा यति हो । }

१९. मोहनदास- उदय प्रकाश

{ उदय प्रकाशको जम्माजम्मी सय पेजको यो उपन्यासले बोकेको ईस्यु र त्यसको प्रस्तुति बेजोड छ । एक दलित पात्र मोहनदास मार्फत समाज/राज्य व्यवस्थाको कुरूप यथार्थ चित्र यसमा प्रस्तुत गरिएको छ । यसको नेपालीमा अनुवाद यज्ञशले गर्नु भएको छ । }

२०. चारखुट्टेको घरजम- जर्ज अरवेल

{ निकै पातलो तर पावरफुल उपन्यास हो “एनिमल फार्म” । यसलाई फणिन्द्र प्रसाद उपाध्यायले “चारखुट्टेको घरजम”को रूपमा नेपालीमा अनुवाद गर्नु भएको छ । “सबै जनावर समान हुन्, तर केही जनावर अरूभन्दा ज्यादा समान हुन्।” कसरी ? उपन्यासले “समान र ज्यादा समान”को राजनीतिलाई बिम्बात्मक ढङ्गले उतारेको छ ।

२१. खबुज- बेन्यामिन

{ मलयालम भाषाबाट नेपालीमा दिनेश काफ्लेले अनुवाद गर्नुभएको यो कृति वैदेशिक रोजगारीमा हिनेको एक सजीव पात्र ‘नजीब मोहम्मद’को भोगाइमा आधारित छ । लेखकीयमै भनिएको छ-“यसमा कुनै रङ्गरोगन, मसला भरिएको छैन !” थर्डक्लास काममा जान बाध्य आम मानिसको जीवन-कथा महसुस गराउन सफल छ खबुज । }

अन्त्यमा , केही पुराना उपन्यास माथि पनि परेका छन् । ती नाम सङ्गै पागलबस्ती, घामका पाइला, अलिखित, सुम्निमा, राधा र सेतो बाघ उपन्यास सदैव पठनीय छ मेरो लागि । नजाने अझै कति उपन्यास अझै पढ्न छुटेको छ ..।

०००

सम्पादकीय नोट : यहाँहरूको ‘दशैं-तिहार बिदा’ पठनीय रहोस् । नेपाली भाषा–साहित्यप्रेमीको सक्रियता निरन्तर बढीरहोस् । यहाँहरूलाई दशैँ, तिहार साथै छठको शुभकामना !!

 

०००

लेखकबाट थप :

जीवन यात्रा होइन ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्